Batı’nın tam beş yüz yılda, sancılarla, büyük altüst oluşlarla ve fethettiği kıtaların sırtından yükselterek ördüğü o devasa tarih;

İtalya’nın fırçalarından dökülen Rönesans’la (14. yüzyıl - 17. yüzyıl) uyanmış, 

Almanya’nın mabetlerinde Reform’la (1517) kafa tutmuş, 

Paris sokaklarında 1789 İhtilali’yle yıkıp kurmuş

ve İngiltere Sanayi Devrimi’yle (18. yüzyılın sonları) çeliğe su vermiştir. 

Lakin tarih, o kibirli Batı’nın asırlara yayarak tamamladığı bu büyük dönüşüm seyrini, uygarlıklar yurdu Anadolu topraklarında ve Birinci Dünya Savaşı’nın cehenneminden çıkıp gelen o mahşeri 20 yılda, zamanı bükerek yeniden yazmıştır. Harabe şehirlerden yepyeni bir cumhuriyete uzanan o 20 yıllık mucize, Batı’nın beş asırlık medeniyet kervanını soluk soluğa geride bırakmış; cehaletin ve esaretin zincirlerini kırıp atan bir akıl, bilim ve hürriyet fırtınası olmuştur.

Çünkü burada yapılan, yalnızca bir devletin yeniden kurulması değildi. Bir devletin adı değişmedi yalnızca; insanın kendisiyle, toplumla ve gelecekle kurduğu ilişkinin yönü değişti. Saltanatın kulundan cumhuriyetin vatandaşına, ümmetin tebaasından yurttaşına doğru atılan her adım, aslında yüzyıllardır biriktirilmiş bir karanlığın içinden aydınlığa açılan kapıydı. Harflerden eğitime, hukuktan kadın haklarına, bilimden sanata, ekonomiden üretime kadar uzanan bütün o hamleler, aynı büyük düşüncenin birbirini tamamlayan parçalarıydı: İnsan aklının hiçbir tahtın, hiçbir sarayın, hiçbir dogmanın önünde eğilmemesi.

İşte tam da burada Mustafa Kemal’in tarih içindeki yeri, yalnızca Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruculuğuyla açıklanamayacak kadar büyür. Çünkü onun açtığı yol, Anadolu’nun sınırlarına sığmayacak bir düşüncenin yoludur. Bu yol, doğunun yüzyıllardır sırtında taşıdığı yenilmişlik duygusuna karşı aklın, bilimin ve özgürlüğün ayağa kalkışıdır. Kendi kaderini kendi ellerine alma cesaretidir. Başkasının çizdiği tarihin içinde figüran olmaktan çıkıp kendi tarihinin öznesi olma iradesidir.

İşte bu yüzden Mustafa Kemal, yalnızca yıkılan bir tahtın ve sönen bir saltanatın değil, yüzyıllardır uykuda tutulan mazlum Doğu’nun ve Asya’nın yazgısını ve tarihin akışını değiştiren **“Asya’nın Rönesansı”**dır. O, beş yüz yıllık Batı kibrine karşı çarıklı milyonların ayağa kalkışı, kul olmaktan vatandaş olmaya evrilen o muazzam insanlık hamlesidir.

Bu hamlenin büyüklüğünü anlamak için yalnızca kazanılan savaşlara bakmak yetmez. Asıl büyük zafer, savaş meydanından sonra başlar. Çünkü bir ülkeyi işgalden kurtarmak başka, onu düşünsel esaretten kurtarmak bambaşkadır. Mustafa Kemal’in asıl devrimi, düşmanı sınırların dışına sürmekle bitmemiş. Anadolu insanın zihnindeki korkuyu yenmesini ağlamakla kalmamış, cehalete teslimiyetin olmayan halkına; kuldan köşeden birey, teban halk, ümmetten ulus bilincini kazandırmıştır. Bir ordunun zaferi birkaç gün, birkaç ay, birkaç yıl konuşulabilir; fakat aklın özgürleşmesi, bir toplumun bütün geleceğini değiştirmiştir.

Anadolu’da gerçekleşen tam da budur.

Birinci Dünya Savaşı’nda Çanakkale zaferiyle kuzeydeki Lenin'in sosyalist devriminin kaldırım taşlarını nasıl döşediyse, 17 Ekim devriminin ardından Lenin de bunu unutmamış Türk Kurtuluş Savaşı'nın başarılmasında büyük destek vermiştir. Paramparça edilmiş bir coğrafyada bağımsız bir ülke, özgürlükçü ve demokratik bir Cumhuriyet kurmuştur. Savaşın ardından kurulmuş yeni bir yönetim biçimi değil; “Bitti” denilen bir tarihin içinden “Daha bitmedi” diyebilen bir aklın eseridir Türkiye Cumhuriyeti.

Mustafa Kemal’in yaptığı, Batı’yı taklit etmek de değildi. Batı’nın kendi tarihsel koşulları içinde ürettiği aklı, bilimi, hukuku ve özgürlük düşüncesini Anadolu’nun tarihsel gerçekliğiyle buluşturmak. Bunu yaparken de Batı'nın sömürgeci aklıyla değil Doğu’nun kendi içinden yeni bir aydınlanma damarı çıkararak yapmıştır. Bundandır Cumhuriyet devrimleri, yalnızca bir “Batılılaşma” hareketi olarak okunamaz. Asıl mesele, insanı kul olmaktan çıkarıp yurttaş kılmak; aklı, bilimin ve özgür düşüncenin önündeki zincirlerden kurtarmaktır.

Anadolu’nun binlerce yıllık uygarlık birikimiyle yeniden buluşmasının yolu da buradan geçiyordu. Hititlerden Friglere, Lidyalılardan İyonlara, Selçuklulardan Osmanlılara uzanan tarihsel coğrafyanın üzerinde yükselen Cumhuriyet, kendisini yalnızca yakın geçmişinin mirasçısı olarak görmedi. Anadolu’yu yeniden okumaya, kendi tarihini kendi kaynaklarından öğrenmeye, diliyle, kültürüyle, sanatıyla ve bilimiyle yeniden ayağa kaldırmaya yöneldi. Çünkü geçmişini başkasının gözünden okuyan bir toplum, geleceğini de başkasının kalemiyle yazmaya mahkûmdur.

Mustafa Kemal’in tarih bilinci ve anlayışındaki esas kırılma burada ortaya çıkar: Tarih, yalnızca geçmişte yaşanmış olayların mezarlığı değildir. Tarih, bugünün insanına kendi kimliğini, özgüvenini ve geleceğe ilişkin sorumluluğunu veren canlı bir hafızadır. Bu nedenle Cumhuriyetin eğitim hamlesi, tarih ve dil çalışmaları, halk kültürüne yönelişi, sanatın ve bilimin kurumsallaştırılması; birbirinden kopuk işler değil, aynı büyük uyanışın parçalarıdır.

Bu uyanışın en büyük düşmanı ise cehaletti.

Çünkü cehalet yalnızca bilmemek değildir; bilmediğini kader sanma ve sorgulamamaktır. Korkuyu inanç, itaati erdem, yoksulluğu yazgı, kulluğu düzen sanmaktır. Mustafa Kemal’in karşısına aldığı asıl duvar buydu. Bu nedenle onun eğitim anlayışı, yalnızca okul sayısını artırmak anlamına gelmiyordu. Eğitimin amacı, insanı düşünmeye, sorgulamaya, üretmeye ve kendi aklıyla karar vermeye hazırlamaktı.

Cumhuriyetin “fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür” insan arayışı da tam burada anlam kazanır. Çünkü özgürlük yalnızca bir yönetim biçiminin verdiği hak değildir; insanın kendi aklına sahip çıkmasıdır. Bilimin yolunu seçebilmesi, sorabilmesi, itiraz edebilmesi, kendi hayatı üzerinde söz sahibi olabilmesidir.

"Atatürk Asya’nın Rönesansı" derken kastettiğim tam da beş yüz yıllık Batı aydınlanmasını, 20 yılda Anadolu topraklarına hayata geçirmesidir.

Bu, Avrupa’nın Rönesansını Anadolu’ya taşımak değildir. Asya’nın kendi tarihsel koşulları içinden kendi aydınlanmasını yaratabilmesidir. Kendi ayağı üzerinde durabilmesi, kendi aklına güvenebilmesi, kendi geleceğini kurabilmesidir. Mustafa Kemal’in büyüklüğü, hazır bir tarihin kenarına kendi adını yazmasında değil; tarihin akışına müdahale ederek yeni bir yol açmasındadır.

10 Kasım 1938’de aramızdan ayrılışının 88. yılını yaşıyoruz bugün. Geriye dönüp baktığımızda, son çeyrek yüzyılda olup bitenlere övünebileceĝimiz bir durum yok. Birçok sebep sayılabilir bu durum için. Ben yalnızca birini diyeyim. Gelinen bu durumun birinci derecede sorumlusu, Cumhuriyetin asıl sahipler bizleriz. Bu topraklar üzerinde, bütün geri düşmelere rağmen, Atatürk'ün "Umutsuz durumlar yoktur, umutsuz insanlar vardır." sözünü hatırlamakla birlikte şairin; "Çünkü umutsuzluk yasak / Yılgın türküler söylemek de / Çünkü yürüyor umudun ordusu /Umutsuzluğu kurşuna dizerek" dizelerini en gür sesimize haykırmak. 

Bir düşüncenin, bir mücadelenin ve bir gelecek tasavvurunun sorumluluğuyla baş başayız. Çünkü Mustafa Kemal’in ölümü, onun açtığı yolun sonu değildir. Tam tersine, o yolun bundan sonra kimler tarafından ve nasıl yürüneceğinin sorusudur, her zaman hatırlamamız gereken.

Bugün dönüp baktığımızda, asıl mesele Mustafa Kemal’i bir heykelin sessizliğine, bir törenin alışkanlığına, bir nutkun ezberine hapsetmek değildir. Onu anlamak, açtığı yolun hangi karanlığa karşı açıldığını anlamaktır. Akla karşı dogmanın, bilime karşı cehaletin, yurttaşlığa karşı kulluğun, özgürlüğe karşı teslimiyetin nerede durduğunu görebilmektir.

Çünkü Mustafa Kemal’i yalnızca geçmişin bir kahramanı olarak görmek, onun en büyük mirasını küçültmektir. O, geleceğe bırakılmış bir sorudur.

Ve o sorunun cevabı hâlâ insanın aklında, vicdanında ve özgürlük arayışında saklıdır.

Bu nedenle Mustafa Kemal, yalnızca Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu değil; Doğu’nun kendi içinden doğan büyük bir aydınlanma hamlesinin adı olarak yazıldı tarihe:

Atatürk, Asya’nın Rönesansı’dır.

Çarıklı milyonların ayağa kalktığı, kulun yurttaşa dönüştüğü, aklın zincirlerinden kurtulduğu, bilimin karanlığa karşı yakıldığı o büyük tarihsel şafaktır.

Ve o şafak, yalnızca bir ülkenin değil; kendi kaderini kendi ellerine almak isteyen bütün mazlum halkların ufkunda hâlâ ışımaktadır.

Yazarın tüm yazıları için tıklayınız