Tarih boyunca “egemenlik” kavramı, yalnızca bir yönetim tartışması değil, aynı zamanda bir güç mücadelesinin adı olmuştur. Orta Çağ Avrupası’nda krallar ile kilise arasında süren çekişme, egemenliğin kime ait olacağı sorusunu gündeme taşırken; bu kavram, 16. yüzyılda Jean Bodin ile modern anlamına kavuştu. Bodin’e göre egemenlik mutlak ve sürekliydi ve kralın elinde toplanmalıydı. Ancak tarih burada durmadı; zamanla bu mutlak güç krallardan alınarak millete devredildi.

İşte bu dönüşüm, modern dünyanın en önemli kırılmalarından birini oluşturdu. 1648 Vestfalya Antlaşması’yla devletlerin bağımsızlığı tanınırken, 1789 Fransız İhtilali ile egemenliğin kaynağı kökten değişti: Artık güç gökten değil, doğrudan milletten geliyordu. Rousseau’nun “genel irade” kavramı da bu düşünceyi pekiştirerek egemenliğin halkın ortak iradesine ait olduğunu ilan etti.

Ancak teoride başlayan bu dönüşümün hayata geçmesi her toplumda farklı ve çoğu zaman sancılı oldu. Çünkü egemenlik, sadece bir kavram değil; aynı zamanda iktidarın kimde olduğunun ifadesidir. Monarşilerde hükümdarın iradesi belirleyiciyken, milli egemenlik anlayışı devletlerin yönünü tamamen değiştirdi. Artık devlet, bir kişinin değil; halkın iradesiyle yönetilmeliydi.

Bu noktada Türkiye’nin yaşadığı tarihsel tecrübe son derece öğreticidir. Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde yaşanan çöküş, egemenliğin millete dayanmayan yapılarının sürdürülebilir olmadığını açıkça göstermiştir. Birinci Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan işgal ortamında, bazı çevrelerin mandayı çözüm olarak görmesi, aslında egemenlikten vazgeçmenin farklı bir ifadesiydi.

Fakat Mustafa Kemal Atatürk bu noktada tarih sahnesine bambaşka bir perspektifle çıktı: Ona göre kurtuluşun tek yolu, egemenliği kayıtsız şartsız millete vermekti. “Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” sözü, sadece bir dönemin sloganı değil, aynı zamanda yeni devletin temel felsefesiydi.

Nitekim 19 Mayıs 1919’da başlayan süreç, yalnızca bir kurtuluş mücadelesi değil; aynı zamanda egemenliğin yeniden tanımlandığı bir devrimdir. Erzurum ve Sivas Kongreleri’nde “milli iradeyi hâkim kılmak” hedefi açıkça ortaya konmuş, 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılmasıyla bu hedef somut bir gerçeğe dönüşmüştür.

TBMM’nin açılmasıyla birlikte, egemenlik ilk kez fiilen millete geçmiş; 1921 Anayasası’nda yer alan “Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir” ifadesiyle de bu durum hukuki güvence altına alınmıştır. Böylece Türkiye Cumhuriyeti’nin temeli, bir kişinin ya da zümrenin değil, doğrudan milletin iradesi üzerine kurulmuştur.

Atatürk’ün egemenlik anlayışı yalnızca siyasi bir tercih değil, aynı zamanda ahlaki bir duruştur. Ona göre milli egemenlik; bağımsızlığın, özgürlüğün ve adaletin temelidir. Egemenlik olmadan ne demokrasi mümkündür ne de gerçek anlamda bir devlet varlığı. Bu nedenle Atatürk, milli egemenliği bir milletin “namusu ve şerefi” olarak tanımlamıştır.

Bugün geldiğimiz noktada, egemenlik tartışmaları farklı bir boyut kazanmış durumda. Küreselleşme, uluslararası kuruluşlar ve bölgesel birlikler, devletlerin karar alma süreçlerini kısmen etkiliyor. Bu durum, “egemenlik paylaşılabilir mi?” sorusunu gündeme getiriyor. Avrupa Birliği gibi oluşumlar bu tartışmanın en somut örneklerinden biri.

Ancak unutulmaması gereken temel gerçek şudur: Egemenlik, bir milletin kendi kaderini belirleme hakkıdır. Bu hakkın zedelenmesi, yalnızca siyasi bir mesele değil; aynı zamanda toplumsal bir kırılma anlamına gelir.

Türkiye gibi jeopolitik açıdan kritik bir konumda bulunan bir ülke için bu mesele daha da hayati önemdedir. Çünkü tarih, egemenliğini koruyamayan toplumların bağımsızlıklarını da kaybettiklerini defalarca göstermiştir.

Türkiye’de en çok konuşulan konu, egemenliğin halk adına nasıl kullanıldığıdır. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi (2018 sonrası) ile yürütme gücünün merkezileştiği Yasama (Meclis) ve yargının rolünün görece zayıfladığı yönünde eleştiriler bulunmaktadır. Buna karşılık destekleyenler, sistemin karar alma süreçlerini hızlandırdığını savunur. Bu tartışma, “egemenlik milletindir” ilkesinin pratikte nasıl uygulandığı sorusuna dayanır.

Milli egemenliğin önemli bir unsuru bağımsız yargıdır. Tartışılan noktalar, yargının siyasi etkiden bağımsızlığı, hukukun üstünlüğü ve adil yargılama standartları, uluslararası hukuk kurumları (AİHM kararları gibi) ile ilişkiler. Eleştirel görüşlere göre, yargı bağımsızlığı zayıflarsa egemenlik doğrudan halktan değil, güç merkezlerinden etkilenir. Modern dünyada egemenlik sadece siyasi değil, ekonomik ve jeopolitik bir konudur. Başlıca tartışmalar, küresel finans sistemine bağımlılık, dış borç, döviz ihtiyacı ve ekonomik kırılganlık, NATO, AB, bölgesel ilişkiler gibi uluslararası yapıların etkisi.

Bu bağlamda bazı görüşler, ekonomik bağımlılığın “fiili egemenliği sınırlayabileceğini” savunur. Günümüzde egemenlik sadece toprakla değil, bilgiyle de ilgilidir. Tartışılan konular, medya sahipliği ve bağımsızlığı, sosyal medya platformları üzerindeki kontrol, dezenformasyon ve kamuoyu yönlendirme. Eğer bilgi akışı sınırlı veya tek yönlü olursa, halkın serbest irade ile karar vermesi tartışmalı hale gelir.

Bir diğer konu, yerel yönetimlerin yetkileri, merkezi idarenin ağırlığı. Bazı görüşler, Türkiye’de yönetimin fazla merkezi olduğu, yerel yönetimlerin güçlendirilmesinin egemenliği tabana yayacağı.

Bugün Türkiye’de “milli egemenlik sorunu” tek bir başlıktan ziyade şu temel sorular etrafında dönüyor. Egemenlik halk adına kim tarafından ve nasıl kullanılıyor? Güçler ayrılığı ne kadar dengeli? Ekonomik ve dış etkiler ne kadar belirleyici? Halkın bilgiye ve karar süreçlerine erişimi ne kadar özgür?

Özetle, günümüzde Türkiye’de egemenlik tartışması, klasik “bağımsızlık” meselesinden çok, yönetim biçimi, kurumların işleyişi ve küresel etkiler üzerinde yoğunlaşmaktadır.

Sonuç olarak, milli egemenlik sadece geçmişte kazanılmış bir değer değil; her gün yeniden korunması gereken bir ilke olarak karşımızda durmaktadır. Atatürk’ün işaret ettiği gibi, zincirleri eriten, tahtları yıkan ve milletleri ayağa kaldıran güç tam da budur.

Bugün sorulması gereken soru ise şudur: Egemenliğin gerçek sahibi olan millet, bu emanete ne kadar sahip çıkmaktadır? Yanıt, aslında geleceğimizin de anahtarıdır.

Yazarın diğer yazıları için tıklayınız