Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı Devleti yenilmiş, Anadolu ise büyük devletlerin paylaşım planlarının merkezine yerleşmişti. Tam da bu süreçte, Doğu Anadolu’da bir Ermeni devleti kurulması ve Amerika Birleşik Devletleri’nin bölgede manda yönetimini üstlenmesi fikirleri yoğun biçimde tartışılıyordu. Bu kritik dönemde Başkan Woodrow Wilson tarafından görevlendirilen Amerikan Genelkurmay Başkanı General James G. Harbord’un Anadolu gezisi, yalnız Türk tarihi için değil, dünya diplomasisi açısından da önemli sonuçlar doğurdu.

Harbord ve beraberindeki heyet, 1919 yılında Anadolu’nun doğusunu dolaşarak bölgenin sosyal, ekonomik ve demografik yapısını yerinde inceledi. Amaç, Amerika’nın olası bir manda yönetimini üstlenip üstlenmemesi konusunda sağlıklı bilgi toplamaktı. Heyetin hazırladığı rapor, dönemin propaganda savaşları arasında öne çıkan en dikkat çekici ve nispeten tarafsız değerlendirmelerden biri olarak kabul edilmektedir.

Raporun en önemli yönlerinden biri, bölgede bağımsız bir Ermenistan kurulmasının sanıldığı kadar kolay olmadığını ortaya koymasıydı. Harbord heyeti, nüfus yapısından ekonomik koşullara kadar pek çok alanda inceleme yaparak iddia edildiği ölçüde bir Ermeni çoğunluğunun bulunmadığını tespit etti. Ayrıca Amerika’nın böyle bir manda yönetimini üstlenmesinin ciddi askerî, mali ve siyasi yükler getireceğine dikkat çekti.

Harbord heyeti, savaşın Anadolu'da büyük bir yıkıma yol açtığını gözlemledi. Köylerin harap olduğu, ulaşım ağının çöktüğü, tarım ve ticaretin durma noktasına geldiği belirtiliyordu. Bölge halkı etnik veya dinî ayrımlar gözetilmeksizin savaşın ağır sonuçlarını yaşamıştı. Türk, Ermeni, Kürt ve diğer topluluklar ekonomik açıdan ciddi sıkıntılar içindeydi. Raporda Doğu Anadolu'nun doğal kaynaklar bakımından belirli bir potansiyele sahip olduğu, ancak mevcut şartlarda bu kaynakların işletilmesinin büyük yatırımlar gerektirdiği vurgulanıyordu.

Raporun en dikkat çekici bölümü nüfus değerlendirmeleridir. O dönemde Ermeni temsilcileri, Doğu Anadolu'da Ermenilerin çoğunluğu oluşturduğunu ve bu nedenle bağımsız bir Ermenistan kurulması gerektiğini savunuyordu.

Harbord heyeti ise sahada yaptığı incelemeler sonucunda durumun daha karmaşık olduğunu belirtti. Savaşlar, tehcirler ve göçler nedeniyle nüfus dengeleri değişmişti. İncelenen vilayetlerde Ermenilerin mutlak çoğunluğu oluşturduğu yönündeki iddiaların doğrulanamadığı ifade edildi. Bölgede önemli sayıda Türk ve Kürt nüfusun yaşadığı tespit edildi. Bu durum, bağımsız bir Ermeni devletinin kurulmasının ciddi siyasi ve toplumsal sorunlar yaratabileceği görüşünü güçlendirdi.

Belki de raporun Türkiye açısından en değerli tarafı, Mustafa Kemal Paşa önderliğinde başlayan Millî Mücadele’yi bir isyan hareketi olarak değil, bağımsızlık hedefleyen millî bir direniş olarak değerlendirmesiydi. Bu durum, Batı dünyasının Anadolu’daki gelişmelere bakışında önemli bir kırılma noktası oluşturdu. Harbord'un gözlemlerine göre Türk halkı işgallere karşı büyük tepki duyuyor ve ülkenin parçalanmasını kabul etmiyordu. Bu değerlendirme, Batılı çevrelerde Millî Mücadele'ye ilişkin algının değişmesinde etkili oldu.

Bugün Harbord Raporu’na dönüp baktığımızda yalnızca diplomatik bir belgeyle karşılaşmıyoruz. Aynı zamanda Kurtuluş Savaşı’nın başlangıç yıllarındaki Anadolu’nun toplumsal yapısını, ekonomik durumunu ve insan manzaralarını anlatan önemli bir tarih kaynağı görüyoruz. Tarihin en çalkantılı dönemlerinden birinde yapılan bu gözlemler, gerçeğin çoğu zaman siyasi hesapların ötesinde aranması gerektiğini bizlere hatırlatıyor.

Kısacası Harbord Raporu, Anadolu’nun kaderinin yabancı başkentlerde çizilen haritalarla değil, bu topraklarda yaşayan insanların iradesiyle şekilleneceğini ortaya koyan tarihî belgelerden biridir.

Aradan geçen bir asra rağmen, raporun önemi ve verdiği mesaj güncelliğini korumaktadır. Harbord Raporu yalnızca bir askerî inceleme belgesi değil; Türk Kurtuluş Savaşı'nın haklılığını, Doğu Anadolu'nun gerçek nüfus yapısını ve Amerika'nın bölgeye müdahalesinin zorluklarını ortaya koyan tarihî bir dönüm noktasıdır. Rapor, Anadolu hakkında masa başında üretilen varsayımlarla sahadaki gerçeklerin her zaman aynı olmadığını gösteren en önemli belgelerden biri olarak tarihe geçmiştir.

Yazarın diğer yazıları için tıklayınız