Orta Doğu ve İslam coğrafyasının modern tarihi, bir yönüyle de hiç tamamlanamayan güvenlik mimarisi ve ittifak arayışlarının tarihidir. 1930’ların fırtınalı atmosferinde Tahran’da atılan imzalardan, 1950’lerin Soğuk Savaş kutuplaşmasında kurulan Bağdat Paktı’na ve günümüzde zaman zaman gündeme gelen "Mekke İttifakı" tartışmalarına kadar uzanan bu çizgi, bölge siyasetinin temel ikilemini bütün çıplaklığıyla ortaya koyuyor: Bölgesel dayanışma mı, yoksa küresel güçlerin jeopolitik hesaplarına eklemlenmek mi?

Bu tarihsel serüvenin ilk ve en özgün durağı, hiç kuşkusuz 1937 yılında Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalanan Sadabad Paktı’dır. Faşist İtalya’nın yayılmacı politikalarının Akdeniz ve Orta Doğu’yu tehdit ettiği bir dönemde, Ankara’nın öncülüğünde şekillenen bu girişim, dışarıya karşı saldırgan bir askerî blok kurmaktan ziyade çevrede bir "barış ve güvenlik halkası" oluşturma vizyonuna dayanıyordu. Atatürk’ün "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesinin doğudaki yansıması olan Sadabad Paktı, bölge devletlerinin kendi iradeleriyle yan yana durabildiği ilk çok taraflı dayanışma örneğiydi. Elbette sınır güvenliği ve yerel hareketlerin kontrolü gibi dönemin devlet reflekslerini de barındırıyordu; ancak özünde bölgeye ait, yerli bir istikrar arayışıydı.

Ne var ki İkinci Dünya Savaşı’nın ardından değişen küresel dengeler, bölgedeki ittifak mantığını kökten değiştirdi. 1955’te Türkiye, Irak, İran, Pakistan ve Birleşik Krallık’ın katılımıyla kurulan Bağdat Paktı, Sadabad’ın aksine bölgenin kendi iç dinamiklerinden değil, Washington ve Londra’nın Sovyetler Birliği’ni "çevreleme" stratejisinden doğdu. Kâğıt üzerinde rasyonel bir savunma hattı gibi görünen bu yapı, Orta Doğu sokaklarında eski sömürgeci güçlerin arka kapıdan dönüş bileti ve Arap birliğini bölen bir dış dayatma olarak algılandı. Yerel meşruiyetten yoksun ve bölge halklarının tarihsel hafızasıyla çelişen bu mimari, 1958 Irak darbesiyle merkezini kaybetti; adını CENTO olarak değiştirse de içine düştüğü meşruiyet krizini aşamayarak 1979 İran İslam Devrimi’yle birlikte tarihe karıştı.

Bugün gelinen noktada, kronik krizler ve dış müdahalelerle sarsılan İslam dünyasında zaman zaman "Mekke Paktı" veya "İslam İttifakı" gibi kavramlarla yeniden gündeme gelen ortak güvenlik arayışları, tam da bu iki tarihsel tecrübenin gölgesinde tartışılıyor. Dış güçlerin müdahalesi olmaksızın bölgenin kendi sorunlarına çözüm üretmesi ve manevi değeri yüksek semboller etrafında stratejik bir özerklik kazanılması, teorik olarak son derece cazip bir vizyon sunuyor. Ancak 2015’te kurulan Teröre Karşı İslam Askeri İttifakı örneğinde de görüldüğü üzere, İslam dünyası yekpare bir siyasi blok değil. Mezhepsel hassasiyetler, çatışan ulusal çıkarlar ve küresel güçlerle kurulan asimetrik bağımlılık ilişkileri, atılan her adımı daha başlangıç aşamasında kırılganlaştırıyor.

Tahran’dan Bağdat’a, oradan günümüzün ittifak tartışmalarına uzanan yaklaşık bir asırlık tecrübe bize tek bir gerçeği fısıldıyor: Orta Doğu’da kalıcı bir güvenlik mimarisi, yalnızca masa başında atılan askerî imzalarla ya da büyük güçlerin satranç tahtasındaki hamleleriyle inşa edilemez. Üstten inmeci ve dışa bağımlı her model Bağdat Paktı’nın akıbetine mahkûmken; gerçek ve kalıcı bir dayanışmanın yolu, tıpkı 1937’deki Sadabad ruhunda olduğu gibi, önce bölge ülkeleri arasında karşılıklı güveni tesis etmekten, toplumsal meşruiyeti gözetmekten ve ortak bir gelecek iradesi ortaya koymaktan geçiyor.

Sadabad Paktı: Ortadoğu’da Barış Arayışının Unutulan Hikâyesi

1930’lu yılların çalkantılı dünyasında Türkiye, yalnızca kendi güvenliğini değil, çevresinde bir barış kuşağı oluşturmayı da hedefliyordu. Balkanlar’da kurulan iş birliği modelinin doğuya taşınmasıyla ortaya çıkan Sadabad Paktı, Ortadoğu'da bölgesel dayanışmanın ilk önemli örneklerinden biri olarak tarihe geçti.

Birinci Dünya Savaşı sonrasında oluşan kırılgan uluslararası düzen, 1930’lu yıllarda yeni tehditlerle karşı karşıya kalmıştı. Özellikle Faşist İtalya’nın Akdeniz, Afrika ve Ortadoğu’ya yönelik yayılmacı politikaları Türkiye’yi endişelendiriyordu. Ankara yönetimi, güvenliğin yalnızca askerî güçle değil, dostluk ve iş birliği ağlarıyla sağlanabileceği düşüncesinden hareket ederek komşularıyla yakın ilişkiler geliştirmeye yöneldi.

Bu süreçte en önemli ortaklardan biri İran oldu. Şah Rıza Pehlevi’nin 1934 yılında Türkiye’ye yaptığı ziyaret, iki ülke arasında yeni bir dönemin kapısını açtı. Musul meselesinin çözülmesiyle Irak ile ilişkiler yumuşarken, Afganistan ile Millî Mücadele yıllarından beri süregelen dostluk da güçleniyordu. Böylece Türkiye'nin öncülüğünde bölgesel bir güvenlik paktının temelleri atılmaya başlandı.

1935 yılında İtalya’nın Habeşistan’ı işgali, bölge ülkelerine uluslararası sistemin ne kadar kırılgan olduğunu hatırlattı. Bunun üzerine Türkiye, İran ve Irak arasında Cenevre’de bir anlaşma taslağı hazırlandı. Daha sonra Afganistan da sürece dahil oldu. Ancak İran ile Irak arasındaki sınır anlaşmazlıkları nedeniyle paktın hayata geçirilmesi kolay olmadı. Sorunun çözülmesinin ardından Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında 8 Temmuz 1937’de Tahran’daki Sadabad Sarayı’nda tarihî anlaşma imzalandı. Bundan dolayı anlaşma tarihe "Sadabad Paktı" adıyla geçti.

Sadabad Paktı'nın önemi yalnızca dört ülkeyi bir araya getirmesinden kaynaklanmıyordu. Bu pakt, Ortadoğu’da devletler arasında imzalanan ilk çok taraflı bölgesel iş birliği anlaşmasıydı. Daha sonraki yıllarda kurulan Arap Birliği ve Bağdat Paktı gibi oluşumlar için de örnek teşkil etti.

Anlaşmanın temel amacı dışarıya karşı bir askerî blok oluşturmaktan ziyade, bölgesel istikrarı sağlamaktı. Atatürk’ün “Yurtta sulh, cihanda sulh” anlayışının yansıması olarak değerlendirilen pakt, Türkiye'nin çevresinde dostluk ve güvenlik halkası kurma çabasının somut bir ürünüydü. Balkan Paktı ile düşünüldüğünde ise Türkiye’nin Batı ile Doğu arasında bir barış köprüsü olma idealini ortaya koyuyordu.

Ancak Sadabad Paktı'nın tarihsel mirası yalnızca diplomatik başarılarla sınırlı değildir. Antlaşmanın bazı maddeleri, özellikle sınır bölgelerindeki ayrılıkçı ve silahlı hareketlerin engellenmesine yönelik hükümler içeriyordu. Bu yönüyle paktın, dönemin devletlerinin güvenlik kaygılarını ve bölgesel istikrar anlayışını da yansıttığı görülmektedir.

İkinci Dünya Savaşı’nın ardından değişen uluslararası koşullar Sadabad Paktı’nın önemini büyük ölçüde azalttı. Buna rağmen anlaşma hukuken uzun yıllar varlığını sürdürdü ve ancak İran’daki 1979 İslam Devrimi sonrasında fiilen tarihe karıştı.

Bugün geriye dönüp baktığımızda Sadabad Paktı’nı yalnızca eski bir diplomatik belge olarak görmek eksik olur. O, Ortadoğu’nun çatışmalarla değil iş birliğiyle şekillenebileceğine dair erken bir umut girişimiydi. Günümüzde bölgenin karşı karşıya bulunduğu sorunlar düşünüldüğünde, 1937’de Tahran’da verilen bu ortak güvenlik ve dayanışma mesajının hâlâ hatırlanmaya değer olduğu açıktır.

Soğuk Savaş’ın Orta Doğu Kördüğümü: Bağdat Paktı’ndan Bugüne Kalan Dersler

1955 yılının Şubat ayında, Irak’ın başkentinde atılan o imzalar yalnızca bir savunma antlaşmasının değil, Orta Doğu’nun modern tarihindeki en derin diplomatik kırılmalardan birinin de başlangıcıydı. Türkiye, Irak, İran, Pakistan ve Birleşik Krallık’ı bir araya getiren Bağdat Paktı, kâğıt üzerinde Sovyetler Birliği’nin güneye inişini durdurmayı amaçlayan rasyonel bir "çevreleme" halkasıydı. Ancak pratikte, bölge halklarının tarihsel hafızası ile küresel güçlerin jeopolitik hesapları arasındaki uçurumu gözler önüne seren bir laboratuvara dönüştü.

Dönemin diplomatik tarihçileri ve uluslararası ilişkiler uzmanlarının sıklıkla vurguladığı üzere, paktın kuruluş felsefesi Washington ve Londra’nın Soğuk Savaş önceliklerine dayanıyordu. ABD ve İngiltere perspektifinden bakıldığında, petrol rezervlerinin güvenliği ve Sovyet nüfuzunun Orta Doğu’ya sızmasının önlenmesi hayati bir zorunluluktu. Türkiye açısından ise bu ittifak, 1952’de NATO’ya girişle taçlanan Batı bloğuna entegrasyon politikasının bölgesel bir uzantısı ve sınır güvenliğinin teminatı olarak görülüyordu.

Öte yandan, Arap dünyasının büyük bir kısmı ve özellikle Cemal Abdülnasır liderliğindeki Mısır cephesi bu oluşuma taban tabana zıt bir pencereden yaklaştı. Arap milliyetçiliği akımının savunucuları ve anti-emperyalist çevreler için Bağdat Paktı, eski sömürgeci güç İngiltere’nin bölgeye arka kapıdan yeniden giriş biletiydi. Bu kesimlere göre pakt, Arap birliğini bölen, İsrail meselesini ikinci plana iten ve bölge ülkelerini kendilerine ait olmayan bir küresel çatışmanın cephesi haline getiren dış kaynaklı bir dayatmaydı.

Nitekim paktın ömrü, bu iki zıt okumanın yarattığı gerilime daha fazla dayanamadı. 1958 yılında Irak’ta gerçekleşen kanlı darbe ve Haşimi monarşisinin devrilmesi, ittifakın merkezini kendi evinden kovdu. 1959’da Irak’ın resmen çekilmesiyle birlikte "Bağdat Paktı" ismi tarihe karıştı ve merkez Ankara’ya taşınarak teşkilat CENTO (Merkezi Antlaşma Teşkilatı) adını aldı. Ancak isim değişikliği, bölgedeki meşruiyet krizini çözmeye yetmedi; 1979 İran İslam Devrimi’nin ardından İran ve Pakistan’ın da ayrılmasıyla bu ittifak tamamen dağıldı.

Bağdat Paktı deneyimi, uluslararası siyasette yerel dinamikleri ve toplumsal meşruiyeti hesaba katmadan kurgulanan güvenlik mimarilerinin ne kadar kırılgan olabileceğini gösteren klasik bir vaka olarak tarihteki yerini aldı. Dış politikada yalnızca büyük güçlerin satranç tahtasındaki hamlelere odaklanmak, çoğu zaman o tahtanın üzerinde yaşayan halkların rızasını ve bölgesel gerçeklikleri gözden kaçırma riskini beraberinde getiriyor. Aradan geçen yetmiş yılı aşkın süreye rağmen Orta Doğu’da kurulan ve dağılan her yeni ittifak arayışında, Bağdat’ta atılan o imzaların gölgesi hala hissediliyor.

İslam Dünyasının Stratejik Çıkmazı ve Mekke İttifakı Tartışmaları

Orta Doğu ve İslam dünyası, modern tarih boyunca dış müdahaleler, bölgesel rekabetler ve güvenlik krizleriyle sınanan bir coğrafya oldu. Özellikle soğuk savaş dönemindeki kutuplaşmaların ardından şekillenen yeni dünya düzeninde, bölge ülkelerinin kendi güvenlik mimarilerini oluşturma arayışları zaman zaman gündeme geldi. Kamuoyunda ve siyasi literatürde kimi zaman "Mekke Paktı" veya "İslam İttifakı" gibi kavramsallaştırmalarla tartışılan bu girişimler, Müslüman ülkeler arasında askeri, siyasi ve ekonomik bir dayanışma bloğu kurma idealinin yansımaları olarak öne çıkıyor.

Bu tür bir pakt fikrinin arka planında yatan temel motivasyon, bölgedeki kronik istikrarsızlıklara dış güçlerin müdahalesi olmaksızın çözüm üretme arzusudur. Savunucularına göre, ortak bir savunma ve iş birliği mekanizması; terörle mücadeleden sınır güvenliğine, ekonomik entegrasyondan diplomatik ağırlık oluşturmaya kadar pek çok alanda İslam dünyasına stratejik bir özerklik kazandırabilir. Tarihsel ve kültürel bağların güçlü olduğu bu coğrafyada, Mekke gibi sembolik ve manevi değeri yüksek bir merkez etrafında şekillenecek bir uzlaşı zemini, teorik olarak güçlü bir meşruiyet kaynağı barındırır.

Ancak tarihsel tecrübeler ve bölgenin jeopolitik gerçekleri, bu idealin önündeki yapısal engelleri de tüm çıplaklığıyla ortaya koyuyor. Öncelikle, İslam dünyası yekpare bir siyasi blok değil; farklı yönetim biçimlerine, mezhepsel hassasiyetlere ve çoğu zaman birbiriyle çatışan ulusal çıkarlara sahip devletlerden oluşuyor. 2015 yılında Suudi Arabistan öncülüğünde kurulan Teröre Karşı İslam Askeri İttifakı gibi somut adımlarda dahi, bazı kilit bölge ülkelerinin dışarıda kalması veya çekimser davranması, ortak bir tehdit algısı oluşturmanın ne denli zor olduğunu gösterdi.

Bunun yanı sıra, bölge ülkelerinin küresel güçlerle kurduğu asimetrik ilişkiler de bağımsız bir güvenlik paktının önündeki en büyük bariyerlerden biri. Ekonomik ve askerî açıdan dışa bağımlılığın sürdüğü bir denklemde, kurulacak herhangi bir ittifakın gerçekten "yerli ve bağımsız" kalıp kalamayacağı, yoksa küresel güçlerin bölgesel taşeronluğuna mı dönüşeceği sorusu her zaman canlılığını koruyor. Geçmişteki Bağdat Paktı deneyiminde olduğu gibi, yerel halkların iradesini ve bölgesel dengeleri gözetmeyen üstten inmeci ittifak modelleri, kriz anlarında hızla dağılma riski taşıyor.

Sonuç itibarıyla, Mekke merkezli veya İslam dünyasını kapsayan bir pakt düşüncesi, kâğıt üzerinde barış ve istikrar vaat eden cazip bir vizyon sunsa da pratikte derin bir güven bunalımıyla karşı karşıya. Bölgede kalıcı bir dayanışma bloğu inşa etmenin yolu, yalnızca askeri anlaşmalara imza atmaktan değil; devletler arası güveni tesis etmekten, mezhepsel ve siyasi kutuplaşmaları aşmaktan ve ortak bir gelecek tasavvuru oluşturmaktan geçiyor. Aksi takdirde, en güçlü semboller üzerine kurulan ittifaklar bile jeopolitik fay hatlarının sarsıntısına dayanmakta zorlanacaktır.

Nihayetinde ittifaklar kâğıt üzerindeki maddelerle değil, o maddelerin arkasında duracak ortak bir kader bilinciyle yaşar. Bölge başkentleri kendi aralarındaki güvensizlik duvarlarını yıkmadığı ve güvenliklerini dış başkentlerin garantörlüğünde aramaya devam ettiği sürece, isimler değişse de hikâye aynı kalacaktır. Orta Doğu’nun asıl ihtiyacı yeni bir paktın imzası değil; o imzayı anlamlı kılacak yerli, bağımsız ve samimi bir iradedir.

Sonuç olarak, Sadabad’dan günümüze uzanan tarihsel seyir, güvenlik mimarisinin salt askerî angajmanlarla sürdürülemeyeceğini açıkça kanıtlamaktadır. Ekonomik entegrasyon, diplomatik diyalog ve iç istikrarla desteklenmeyen hiçbir pakt, dış şoklara ve iç kırılmalara karşı direnç gösteremez. Bölgesel sahiplenme ilkesi hayata geçirilmediği takdirde, "Mekke İttifakı" benzeri arayışlar da tarihin tozlu raflarındaki yerini almaktan kurtulamayacaktır.

Aksi hâlde, imzalanan her yeni anlaşma bölgeye huzur getiren bir kalkan değil, yalnızca küresel rekabetin yeni bir cephesi olmaya devam edecektir.

Yazarın tüm yazıları için tıklayınız