İnsan ilişkileri çağ değiştikçe daha karmaşık bir hale geliyor. Eskiden insanlar arasındaki mesafeler daha belirginken, bugün samimiyet ile rekabet, yakınlık ile kıyas, nezaket ile çıkar çoğu zaman birbirine karışmış durumda.

Özellikle modern toplumlarda dikkat çeken önemli bir psikolojik gerçek var: İnsanlar artık çoğu zaman karaktere değil, güce, statüye ve görünürlüğe tepki veriyor. Bu yüzden de nezaket, incelik ve içtenlik giderek yanlış anlaşılabiliyor.

Son yıllarda sıkça duyduğumuz kavramlardan biri “antagonistik toplum” anlayışı. Antagonistik yapı; insanların birbirine güvenmekten çok rekabet ettiği, ilişkilerin görünmez güç mücadelelerine dönüştüğü toplumsal atmosferi anlatır. Böyle ortamlarda insanlar kendilerini koruyabilmek için daha sert, daha kontrollü ve daha mesafeli davranmaya başlar. Çünkü bilinçaltında şu korku vardır:

“Zayıf görünürsem ezilirim.”

İşte tam da bu yüzden nazik olmak bazen yanlış okunur. Kibar davranan, empati kuran, sakin konuşan ya da kırıcı olmamaya çalışan insanlar bazı çevrelerde “güçsüz” gibi algılanabilir. Oysa psikoloji bunun tam tersini söyler. Gerçek güç çoğu zaman insanın kendini yönetebilme kapasitesidir. Öfkeliyken bağırmamak, kırıldığında saldırganlaşmamak, insanlığını kaybetmeden sınır koyabilmek ciddi bir iç olgunluk ister.

Modern insanın en büyük çelişkilerinden biri de burada başlıyor. İnsanlar sevgiye, anlayışa ve samimiyete ihtiyaç duyuyor ama aynı zamanda rekabet duygusundan da kurtulamıyor. Bu yüzden birçok ilişkide görünmeyen kıyaslar oluşuyor. İnsan birini sevebilir ama aynı anda onu kıskanabilir de. Özellikle sosyal medya çağında bu daha görünür hale geldi. Çünkü artık destek vermek bile bazen “karşı tarafın değerini kabul etmek” gibi algılanabiliyor.

Bugün birçok insan şunu hissediyor:

Yakın görünen bazı ilişkilerde tam bir iç rahatlığı yok. İnsanlar özel hayatta samimi davranırken, görünür alanlarda mesafeli kalabiliyor. Birini takip edip destek vermemek, ilgilenip bunu açıkça göstermemek, sıcak davranıp aynı zamanda geri çekilmek… Bunların hepsi modern ilişkilerin sessiz çelişkileri arasında yer alıyor. Çünkü antagonistik toplumlarda insanlar yalnızca bağ kurmuyor; aynı zamanda birbirlerini ölçüyor, kıyaslıyor ve konumlandırıyor.

Bu durum özellikle statü ilişkilerinde daha belirgin hale geliyor. Günümüzde ünvanlı, güçlü, zengin veya görünür insanlara karşı aşırı ilgi gösterilmesi tesadüf değil. Çünkü birçok insan bilinçaltında güce yaklaşmayı, kendini daha değerli hissetmenin yolu gibi görüyor.

Üstelik bu ilgi çoğu zaman karşılıklı besleniyor. Sürekli takdir edilen, onurlandırılan insanlar da bundan memnun oluyor. Böylece samimiyetin yerini yavaş yavaş statü merkezli ilişkiler almaya başlıyor.

Gerçek nezaket ise seçici değildir. Gerçek incelik insanın karşısındaki kişiye makamına göre değil, insan olduğu için değer verebilmesidir. Çünkü karakter; insanın güçlü birine nasıl davrandığıyla değil, güçsüz gördüğü birine nasıl davrandığıyla daha net ortaya çıkar.

Felsefeciler ve psikologlar uzun zamandır modern insanın bu iç çatışmasını anlatıyor. Erich Fromm sevgiyi bir duygu değil, emek ve olgunluk olarak tanımlar. Carl Gustav Jung insanın bastırdığı karanlık tarafın ilişkileri gölgelediğini söyler. Zygmunt Bauman ise modern ilişkilerin giderek “akışkanlaştığını”, insanların bağ kurmak isterken aynı zamanda yakınlıktan korktuğunu anlatır.

Belki de çağımızın en büyük problemi tam olarak burada yatıyor:

İnsanlar birbirine hiç olmadığı kadar yakın görünürken, içten içe birbirine karşı daha savunmalı hale geliyor.

Ve bütün bunların içinde nezaket hâlâ yanlış anlaşılabiliyor. Oysa nezaket zayıflık değil; insanın içindeki sertliği yönetebilme gücüdür. Herkes kaba olabilir, herkes kırabilir, herkes rekabet edebilir. Asıl zor olan, dünyanın giderek sertleştiği bir yerde insan kalabilmektir.

Yazarın diğer yazıları için tıklayınız