Soykırımcı Epstein Koalisyonu’nun (ABD ve İsrail) İran'a geniş çaplı hava saldırılarıyla başlattığı savaş, altı haftayı geride bıraktı. Nükleer müzakerelerin sürdüğü bir dönemde, hiçbir resmi savaş ilanı yapılmadan ve Kongre kararı alınmadan yeni bir katliama imza atan bu koalisyon, İran'ın beklenmedik direnişi karşısında hesaplarının tutmadığını gördü. Tüm dünyanın gözü Orta Doğu'ya çevrilmişken, küresel güç olma yolunda kararlı adımlarla ilerleyen Çin'in bu saldırılara nasıl tepki vereceği en büyük soru işareti olmaya devam etti.

Pekin yönetimi ise pek çok kişinin beklediği gibi doğrudan ve sert bir askeri angajman yerine, sabır ve hesaplamaya dayalı, çok katmanlı bir strateji izledi. Bu strateji; diplomatik söylem, ekonomik direnç ve dikkatli askeri gözlemden oluşan nüanslı bir bütünü ifade ediyor.

Diplomatik Söylem

Dışişleri Bakanı Vang Yi'nin krizin ilk anından itibaren başlattığı yoğun telefon diplomasisi, Çin'in önceliğini net biçimde ortaya koydu: çatışmanın bölgesel bir yangına dönüşmesini engellemek. Rusya'dan Suudi Arabistan'a, İran'dan İsrail'e kadar geniş bir yelpazede temas kuran Pekin, saldırıları “uluslararası hukukun açık ihlali” olarak kınarken ilginç biçimde Trump'ı doğrudan hedef almaktan kaçındı. Bu tutum diyalog kapısını açık tutmaya yönelik bilinçli bir stratejinin yansımasıydı.

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping de bu süreçte Orta Doğu ve Körfez bölgesinde “barış içinde bir arada yaşama” ilkesine bağlılığını yineledi. “Ulusal egemenlik” vurgusunu ön plana çıkararak bölgedeki tüm ülkelerin toprak bütünlüğüne saygı gösterilmesi çağrısında bulundu.

Böylece Pekin, bölgede Batılı güçlerin asırlık “böl ve yönet” taktiğinin tam karşısında konumlanıyor. Çin'in hedefinin kaos değil istikrar, sömürgecilik değil altyapı yatırımları ve ekonomik iş birliği yoluyla bölgeyi müreffeh bir pazara dönüştürmek olduğunu göstermek istiyor.

Buna ek olarak Çin, ABD'nin koşulsuz İsrail desteğinin bölgede yarattığı güvensizlik ortamında sivil kayıplara karşı net tavır alarak ahlâki bir alternatif de sunuyor.

2023'te Suudi-İran normalleşmesindeki yapıcı rolünü bu krizde de sürdüren Pekin, Batı'nın askeri hegemonyasının karşısına arabulucu ve rasyonel ortak kimliğiyle de çıkıyor.

Bütün bu “imajlar” geleceğin dünya düzeninde Çin’in esas belirleyici güç olacağı intibasını yaratıyor.

Ekonomik Direnç

Çin'in “sakinliğinin” altında ekonomik savunma hattı da yatıyor. İran'ın ham petrol ihracatının yüzde doksanından fazlasının Çin'e akıyor olması, Tahran'ı Batı'nın yaptırım kıskacından koruyan en kritik kalkan. ABD, bu saldırılarla aynı zamanda Çin'in “enerji musluğunu” kesmeyi ve İran'ı bir “prova sahası” haline getirmeyi hedeflemekteydi. Ancak Pekin, 25 yıllık kapsamlı iş birliği anlaşmasına sadık kalarak bu darboğazı aşmayı başardı.

Bu süreçteki en kritik hamle ise finansal cephede yaşandı. Batı'nın SWIFT sistemine bağımlılığı kırmak amacıyla geliştirilen Çin'in Sınır Ötesi Bankalararası Ödeme Sistemi (CIPS), bu savaş döneminde adeta altın çağını yaşadı. Hindistan’ın İran petrolü için Çin Yuanı ile ödeme yapmaya başlaması da Yuan'ın uluslararasılaşması açısından tarihi bir dönüm noktası oldu. Bu gelişmeler dolar hegemonyasındaki çatlakların küçük ama kalıcı bir genişlemesini sağlamakta. Deutsche Bank ve Barclays gibi küresel finans kuruluşlarının raporları da bu tespiti doğruluyor.[1]

Böylece Çin, enerji piyasalarına şok etkisinin yaşandığı, petrol fiyatlarının dalgalandığı bu krizden sabırla ördüğü ekonomik ağ sayesinde ekonomik ve stratejik olarak daha güçlü çıkıyor.

Askeri Gözlem

Çin'in İran ile ilişkisi “askeri ittifak” olmaktan uzak. Ama bu durum, Pekin'in sahadaki süreci tamamen pasif biçimde izlediği anlamına da gelmiyor. Pekin, bu savaşı adeta bir “laboratuvar” olarak kullanıyor ve ABD'nin stratejik açmazlarını ve teknolojik darboğazlarını uzaktan ama son derece dikkatli bir gözle süzüyor.

Özellikle Hürmüz Boğazı'nın İHA'lar aracılığıyla kapatılmasının küresel enerji piyasalarına yaşattığı şok etkisi, Pekin için olası bir Tayvan krizinde Washington'ın “acı eşiğini” ölçmek adına paha biçilmez bir ders niteliği taşıyor. ABD kamuoyunun ve ekonomisinin enerji şoklarına nasıl tepki verdiğini, Amerikan askeri gücünün uzak cephelerde lojistik açıdan nerede zorlandığını gözlemlemek, Çin'in stratejisine doğrudan önemli veriler sağlıyor.

Sahadaki desteğe yönelik en çarpıcı iddia ise teknolojik destek konusunda. İran'ın misilleme operasyonlarında, Çin merkezli “Earth Eye Co” şirketi tarafından üretilen "TEE-01B" uydusunu kullandığına ilişkin “iddialar” gün yüzüne çıktı.[2] Pekin ise bu iddiaları ne doğruladı ne de yalanladı. Çin’in bu tutumuyla hem küresel arenada meşruiyetini korumayı hem de müttefikine somut fayda sağlamayı başardığı görülüyor.

Doğrudan Müdahale

Çin’in savaşa doğrudan müdahil olmamasının birden fazla nedeni bulunuyor.

Çin'in Orta Doğu'daki temel önceliği, Tek Kuşak Tek Yol girişiminin istikrarlı biçimde sürdürülmesidir. Çatışmayı tırmandıracak, petrol fiyatlarını yükseltecek ve ekonomik güvenliğini riske atacak doğrudan bir askeri müdahale, bu girişimine ciddi zararlar verebilir.

İkinci neden ise bölgesel çok taraflılık. Çin, yalnızca İran'la değil Suudi Arabistan, Mısır ve çeşitli Körfez devletleriyle de köklü ekonomik bağlar sürdürüyor. “Herkesle iyi geçinen tarafsız ortak” imajı, Pekin için uzun vadede son derece kıymetli. Açıkça İran’ın tarafını tutması bu imajını yerle bir edebilir.

Üçüncü neden ise askeri öncelikler. Çin'in birincil askeri hazırlıkları hâlâ çok daha kritik iki göreve odaklanmış durumda: Tayvan meselesi ve ABD'nin kuşatması. İran'a verilecek kapsamlı askeri destek, bu temel görevlere ayrılması gereken kaynakları tüketme riskini barındırıyor.

Yeni Düzenin Sessiz Mimarı

ABD ve İsrail'in saldırıları, Washington'ın bölgedeki meşruiyetini ve “oyun kurucu” vasfını önemli ölçüde sarstı. Bu erozyon, Çin'in "kazan-kazan" odaklı pragmatik diplomasisine devasa bir alan açtı.

Bununla birlikte Çin bu savaştan birçok kazanç elde etti. Pekin ABD'nin stratejik açmazlarını yakından öğrendi, İran petrolü üzerindeki ekonomik nüfuzunu pekiştirdi, Yuan'ın uluslararası kullanımını genişletti, Batılı finansal sistemlerin kırılganlığını açığa çıkardı ve bölgede “tercih edilen ortak” imajını güçlendirdi.

Öte yandan Pekin için tablonun olumsuz tarafları da bulunuyor. ABD bu savaşı aynı zamanda “Çin'e karşı gelecekteki olası savaşa hazırlık” perspektifiyle değerlendirirken, savaş Çin'in son on yılda titizlikle ördüğü diplomatik ve stratejik ağlara kimi hasarlar verdi, enerji piyasalarını sarstı ve Tayvan üzerindeki gerginliği dolaylı biçimde artırdı.

Fakat yine de gelişmelerin yönü, ABD hegemonyasının ironik biçimde kendi başlattığı savaşla sarsıldığı bu eşikte, yeni dünya düzeninin sessiz mimarının Pekin olacağına işaret ediyor.